Johannespassie (BWV 245) – kort

• Compositie: Johann Sebastian Bach componeerde de Johannespassie (Johannes-Passion, BWV 245) in 1724 in Leipzig.
• Bestemming : De muziek was bedoeld voor de vesperviering (namiddag-avonddienst) op Goede Vrijdag (7 april 1724). (hier een evocatie van hoe die viering verliep)
• Inhoud : Het lijdensverhaal van Jezus volgens het Evangelie van Johannes (hoofdstukken 18 en 19) wordt door de tenor gezongen. Dialogen en dramatische scenes met rolverdeling. De tekst wordt aangevuld met 12 koralen en 11 vrije meditatieve teksten.
• Stijl : De zangstijl is vertellend (Evangelietekst en recitatieven). Koralen zijn op begin of slot na, eenvoudige maar affectieve toonzettingen. De geestelijke poëzie (grotere koren, aria’s) krijgt een volledige uitgewerkte expressieve toonzetting.
• Herzieningen: Bach hergebruikte de passie meerdere keren en herwerkte die dan (op grond van beschikbaar ‘instrumentarium’ of veranderde visie. De eerste bewerking (1725) is het meest ingrijpend. Latere bewerkingen zijn van ca. 1730, 1739 (deels) en 1749. Er zijn variaties in structuur, teksten en instrumentatie. Anders gezegd: Er zijn meerdere Johannespassies (de idee dat er een ‘definitieve’ versie zou moeten zijn is, klopt niet met de historische context (pragmatischer) en ook niet met het overgeleverde materiaal).
• Tekst en vertaling van de meest uitgevoerde Johannespassie en van de Johannespassie van 1725

Een beknopte bespreking van de verschillen vindt u hieronder. Voor een uitgebreide bespreking verwijs ik naar de website van (wijlen) Eduard van Hengel
– https://www.eduardvanhengel.nl/werken/BWV_245 (de hele passie)
– https://www.eduardvanhengel.nl/werken/BWV_245abc (bespreking van de wijzigingen)

Benieuwd hoe de sfeer (en de liturgisch setting) was bij de eerste uitvoering?. Ik heb een poging tot reconstructie gedaan:

Verschillende versies

Het is bekend dat J.S. Bach de Johannes-Passion vier keer heeft uitgevoerd in versies die tekstueel en muzikaal in verschillende mate van elkaar verschillen. Hieronder een schema van de eerste versie (Chr. Wolff, J.S. Bach. The Learned Musician, 2000, p. 293). (rood omkaderd is in 1725 vervangen)

• Versie I (BWV 245.1 — 1724) is niet bewaard gebleven maar de opbouw is met redelijke zekerheid bekend. De basisvorm is het evangelieverhaal van Johannes, aangevuld met twee scenes uit Mattheüs: Petrus’ verloochening (kort, eerder Markus, dan Mattheüs), en het dramatisch effect van Jezus sterven (scheuren van het ‘voorhangsel’ en de aardbeving). Dit verhaal wordt onderbroken door koralen, zoals indertijd gebruikelijk was (hier had Bach keuze genoeg). Hij laat het geheel voorafgegaan door een indrukwekkend openingskoor (Herr unser Herrscher, nieuw), en last vrije teksten in: arias. Die zijn niet voor Bach geschreven, maar ontleend aan andere bronnen, het meest opvallend: 5x copy/paste van de Brockespassion (verder: Christian Weise, Chr. Heinrich Postel, en ‘onbekend’).
• Versie II (BWV 245.2 — 1725) is een zodanig ingrijpende wijziging, dat het een andere passie is geworden. Het openingskoor (Herr, unser Herrscher) wordt vervangen door Oh Mensch bewein dein Sünde gross (wat u kent van de Mattheüspassie). Ook het fraaie slotkoraal Ach Herr lass dein lieb Engelein wordt vervangen door het koraalkoor Christe du Lamm Gottes. Ook enkele aria’s zijn vervangen (niet alleen de tekst, maar ook nieuwe muziek). Er is zelfs één opvallende toevoeging (na nr. 11: koraal Wer hat dich so geschlagen): een agitato aria voor bas met koraal door sopranen (Himmel, reisse — Jesu deine Passion). Eindresultaat is een Johannespassie die goed past in de jaargang… “koraalcantates”). Een publicatie uit 1728 van verzamelde liturgische poëzie (jaargang cantates), gedicht (of bewerkt) door Christoph Birkmann (1524-1727 wiskunde student in Leipzig, dan theologie. Deze jongeman was actief betrokken bij de collegia musica en musiceerde ook bij Bach in ‘ein Chor’ (= de toenmalige term voor een stemmengroep, vocaal en instrumentaal). In die publicatie staat het volledige libretto van Johannespassion van 1725 . Hij is hoogstwaarschijnlijk de dichter van de nieuwe vrije teksten.

* Aria met koraal (nr. 11a): Himmel reiße, Welt erbebe | Jesu, deine Passion

Toelichting en analyse van dit wonderlijke muziekstuk (geagiteerde baslijn (instr/zang); koraal (sopranen) en twee fluiten). Briljante beeldende tekst: Luthers Theologia crucis in notedop (lastig te verteren voor moderne mensen, maar dat was hoe men het toen zag/beleefde: Zijn lijden = mijn vreugde (verlossing). De spanning die dat oproept weet Bach muzikaal vol te treffen en buit hij muzikaal optimaal uit (agitatie, storm, schurende harmonieën, versus stabiele cantus firmus, lieflijke fluiten…)

• Versie III (BWV 245.3 — ca. 1730) herstelde sommige onderdelen, maar verving andere door muzikale nummers die verloren zijn gegaan.
• Versie IV (BWV 245.5 — 1749) is wel van Bach’s eigen hand. Hij herstelde het grootste deel van de tekst en muziek van Versie I, met enkele aangepaste teksten en vooral een rijkere instrumentering (meer strijkers, uitgebreide continuogroep (o.a. toevoeging fagot).

De meeste moderne uitvoeringen brengen een samengevoegde hybride tekst/muziek, zoals die is uitgegeven door prof. Arthur Mendel in de kritische editie van de Neue Bach-Ausgabe (NBA II, Bd. 4, 1973). Kind van z’n tijd, d.w.z. toen meende men nog dat men de ‘definitieve’ versie moest reconstrueren op grond van de bronnen, ‘wat Bach eigenlijk in z’n hoofd had, zou hebben gewild’. Feitelijk is de NBA eerder een uitvoeringspartituur, geconstrueerd op grond van de beschikbare bronnen.

https://www.eduardvanhengel.nl/werken/BWV_245abc (daar alle détails)